عذاب الهى از باب تشفى قلب نيست . و نيز آخرت ، دار تكامل نمىباشد و حركت استكمالى در آخرت امكان ندارد ، بلكه مبدأ عذاب اگر در جوهر نفس ، عوارض غريبه باشد زايل مىشود ، آن هم نه از باب حركت استكمالى . و خلود در عذاب با رحمت الهيه منافات ندارد . و رحمت الهيّه و عطيّات ربانيه در قوابل به حسب استعدادات مظاهر است نه بر سبيل جزاف . و در صورت تجوهر به ملكات و نيات متجسم در باطن روح و سير تدريجى روح در صور مبادى عذاب و استحكام بنيان اين صور و جوهرى شدن آنها و تبديل عرضيات به ذاتيات ، بوجه من الوجوه عذاب منقطع نمىشود و مبادى عذاب در بنيان نفس ، سبب اشتعال نار حرمان و آلام غير قابل تخفيف متوارد بر نفس مىشود و نفس به صور عذاب متحرّك است نه به حركت استقامى بلكه به حركات دورى بىانتها . بنا بر قول به حركت در جوهر ، نفس انسانى در ابتداى وجود ، امرى بالقوه است و بعد از طى درجات نباتى و حيوانى ، به مقام عقل ملاك تكليف و مميز حسن و قبح مىرسد ، و جميع افاعيل صادر از آن ، با احكام الهيه منطبق مىگردد و از اطاعت و عصيان ، اثرى در باطن نفس ، موجود مىشود و اگر در صراط شهوات واقع شود ، نفس به تدريج به صورت نيات و صور ناشى از اعمال در مىآيد و صور حاصل از انحراف و معاصى ، نفس او را از صورت انسانى خارج مىنمايند ، شدت و ضعف عذاب ، دوام و انقطاع آن به نحوهء رسوخ صور متجسم از اعمال بسته است و نفس ، بعد از موت دفعة خود را مستقل الوجود از بدن شهود نمايد و خود را به انواع عذاب و مبادى عذاب از عقارب و حيّات محاط بلكه خود را در حفره‌اى از نيران شهود نمايد و انواع عذاب را بايد متحمل شود ، بدون آن كه در مقام تحمل عذاب اليم ، به بدن دنيوى محتاج باشد و در سلك اصحاب نار درآمده و در نار حرمان و شعله‌هاى آتش ناشى از غضب حق و معاصى ، حيران و سرگردان مىماند . اگر كسى معتقد شود كه جوهر نفس در ابتداى وجود انسانى و قبل از ارتكاب